Dialyse

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Dit artikel gaat over nierfunctievervangende therapie, voor biochemische toepassing zie Dialyse (biochemie)

Neem het voorbehoud bij medische informatie in acht. Raadpleeg bij gezondheidsklachten een arts

Dialyse is de uitwisseling van in water opgeloste stoffen door een semipermeabel membraan. Vaak wordt dialyse gebruikt als synoniem voor hemodialyse, een van de bestaande nierfunctievervangende therapieën. Therapieën die gebruikt worden om patiënten met nierfalen in leven te houden, al dan niet in afwachting van een niertransplantatie.

[bewerk] Geschiedenis

De eerste succesvole hemodialyse op een levend wezen (een hond) werd uitgevoerd in 1912 door John Abel, Leonard G. Rowntree en B.B. Turner. Ze dialyseerden het bloed door deze buiten het lichaam te laten circuleren in een toestel met buisjes van collodium. Problemen waar zij tegen aan liepen waren echter de stolling van het bloed en de hoge kosten van de apparatuur.

In 1915 wordt heparine ontdekt. Pas in 1928 slaagde men er in heparine geschikt te maken voor therapie. Heparine maakte het mogelijk de stolling van het bloed beter te reguleren.

De eerste poging een mens te dialyseren werd in 1928 uitgevoerd door Georg Haas. Hierbij werd geëxperimenteerd met verschillende soorten membranen. Cellofaan, een afgeleide van Cellulose, bleek de beste keuze. Haas ontdekt het principe van Ultrafiltratie.

In 1938 maakte de Nederlander Willem Kolff in Kampen de eerste kunstnier. Een omvangrijk apparaat waarbij een trommel ronddraaide in een bak met dialysaat. In februari 1943 werd de eerste dialyse uitgevoerd door middel van dit apparaat.

[bewerk] Soorten

De volgende typen van nierfunctievervangende therapie kunnen worden onderscheiden:

1. op basis van dialyse: hemodialyse en peritoneaaldialyse
2. op basis van geforceerde filtratie: hemofiltratie
3. op basis van de combinatie van dialyse en hemofiltratie: hemodiafiltratie
4. op basis van adsorptie: hemoperfusie
5. Niertransplantatie

Plasmaferese is geen nierfunctievervangende therapie, maar wordt wel vaak op een dialyse-afdeling toegepast.

[bewerk] Principe

[bewerk] Dialyse

Dialyse maakt gebruik van de principes van diffusie en osmose. Het basisidee betreft de uitwisseling van vocht, zouten, zuren en afvalstoffen tussen bloed en spoelvloeistof (het dialysaat of 'badwater') langs een semipermeabel membraan. Door diffusie zullen bepaalde stoffen zich door het membraan verplaatsen van hoge naar lage concentratie.
Er zijn twee methoden: bij hemodialyse bevindt het semipermeabel membraan zich buiten het lichaam in een kunstnier. bij peritoneaaldialyse is het buikvlies het semipermeabel membraan.

[bewerk] Geforceerde filtratie

Bij geforceerde filtratie wordt het bloed gefilterd en voor het grootste gedeelte vervangen door een vervangende vloeistof (dilutievloeistof). Het bloed wordt hierbij langs een membraan geleid waarover een sterk negatieve druk heerst. Stoffen met een molecuulgewicht van 20000 dalton en kleiner worden samen met het vocht onttrokken aan het bloed. Geforceerde filtratie berust dus geheel op convectie (er vindt geen diffusie plaats).

[bewerk] Adsorptie

Bij nierfunctievervangende therapieën gebaseerd op adsorptie stroomt het bloed langs een kolom met adsorbens. Vaak gaat het om koolstof of een soort hars. De adsorbens adsobeert de afvalstoffen uit het bloed.

[bewerk] Vormen van therapie

Afhankelijk van de patiënt kan gekozen worden voor een therapie waarbij de patiënt al dan niet actief betrokken wordt bij zijn therapie. Hierbij zijn er drie vormen:

• Actief: de patiënt leert zich zelfstandig te dialyseren
• Passief: de handelingen voor de therapie worden verricht door een dialyseverpleegkundige
• Meerzorg dialyse: handelingen worden voor een deel overgenomen door dialyseverpleegkundigen. De beperkte zelfstandigheid maakt het mogelijk toch thuis of in een zelfstandig dialysecentrum te dialyseren.

Op grond van deze indeling kan gekozen worden voor verschillende opties.

1. intramuraal: in het dialysecentrum van het ziekenhuis wordt de nierfunctievervangende therapie uitgevoerd door dialyseverpleegkundigen. Hoewel sommige handelingen door de patiënt zelf worden uitgevoerd is er meestal sprake van passieve therapie. in Nederland zijn er ongeveer 60 dialysecentra. Kinderen worden doorgaans gedialyseerd in speciale kinderdialysecentra.
2. semimuraal: in een zelfstandig dialysecentrum (soms 'Diatels' genoemd) wordt zowel actieve als meerzorg dialyse gegeven in een meer huiselijke omgeving. Hieronder vallen ook de vakantiedialysecentra.
3. extramuraal: onder begeleiding van een thuisdialysecentrum kunnen patiënten thuis dialyseren. Net als bij het zelfstandige dialysecentrum is er sprake van een actieve of meerzorg vorm. Patiënten worden thuis begeleid door een speciaal hiervoor opgeleide dialyseassistent. Soms is dit een verpleegkundige: de verpleegkundige dialyseassistent. Bij (C)APD gaat het doorgaans om actieve dialyse en voert de patiënt thuis alle handelingen zelfstandig uit.

[bewerk] Zie ook

• Hemodialyse
• Peritoneaaldialyse
• Kunstnier

Bronnen, noten en/of referenties:

• Zorgboek Niervervangende Therapie, EH Coene, Nierstichting Nederland, 2005
• Leerboek Dialyse-verpleegkundige, Tiggelaar & Versluijs, Elsevier, 2003

Hemodialyse

Hemodialyse (HD) gebeurt met behulp van een kunstnier; een apparaat dat het bloed filtert. Bij hemodialyse ligt iemand een aantal keer per week voor een aantal uren aan de kunstnier. Gemiddeld duurt een behandeling drie tot vier uur, meestal drie keer per week. Dat gebeurt in het ziekenhuis of in een dialysecentrum. Eventueel kan het ook thuis. Als iemand begint met dialyseren wordt operatief een shunt aangelegd. Dat is een koppeling van een ader met een slagader zodat er meer bloed doorheen stroomt en de ader makkelijker te prikken is. Met een shunt moet je voorzichtig zijn. Hij kan ook dichtslibben. Vaak is dan opnieuw een operatie nodig.

“Ik spoel drie keer per week vier en een half uur. Natuurlijk kost dat veel tijd, maar daar denk ik gewoon niet over na. Het hoort gewoon bij mijn leven, de dialyse. Ik voel me soms wat katerig na afloop en daarom spoel ik het liefst ’s middags. Dan heb ik de avond om bij te komen. Als ik thuis kom om een uur of acht ga ik eerst wat eten. Daarna help ik de kinderen in bad te doen. Of ik lees voor en stop ze in bed. Zo kan ik toch een normale vader zijn.”

Dialyse neemt helaas niet de volledige werking van de nieren over. Er blijven altijd afvalstoffen achter, daarom voelt een patiënt zich vaak niet optimaal. Veel hemodialysepatiënten hebben ook nog last van jeuk, een ‘dialysekater’ na afloop van het spoelen, rusteloze benen en shuntproblemen. Dialysepatiënten zijn dus gedwongen veel rust te nemen. Dat gaat ten koste van tijd voor hobby’s, werk en sociale contacten.

Voor- en nadelen

Vergeleken met peritoneaaldialyse (PD) geeft hemodialyse (HD) minder bewegingsvrijheid tijdens de dialyse. Maar het voordeel is dat het minder vaak hoeft te gebeuren. Een groot nadeel van HD is ook dat iemand maar heel weinig mag drinken. Maar het dieet luistert weer veel minder nauw dan bij PD. Zo hebben beide vormen van dialyse verschillende voor- en nadelen. In de folder ‘Is dialyse uw toekomst?’ staan deze overzichtelijk op een rijtje. Soms adviseert de arts om medische redenen voor een bepaalde behandeling. In de andere gevallen kan de patiënt zelf kiezen.